Halfambt?

Halfambt?

(door Jan Dirk Imelman)

Halfambt is de eeuwenoude naam voor het gebied met als westelijke grens de Krome Raken en naar het oosten een lijn die te trekken is tussen Onderdam en Waddenzee.  ‘Ambten’ werden in de Late Middeleeuwen díe regio’s genoemd waarbinnen bestuurlijke en rechterlijke taken door feodale ‘ingelanden’ werden uitgeoefend; in de provincie Groningen waren dat zich als adel gedragende herenboeren. Het rechtspreken viel om de vijf jaar aan een ander toe.

Van stins naar borg …

De grootste herenboeren gingen zich in de loop van de tijd ‘jonker’ noemen en woonden in stinsen: laat-middeleeuwse steenhuizen, die vanaf ongeveer medio de 17 de eeuw de vorm van een borg kregen, omringd door prachtige, parkachtige tuinen en een gracht. Sommige zijn nog te bezichtigen, zoals, om twee nabije te noemen, Verhildersum in Leens en de Menckemaborg in
Uithuizen. De eerste naam is afgeleid van Vrouwe Hilders heem.

… naar boerderij ….

Er zijn meer architectonische bijzonderheden te melden. Zo is de boerderij op ons erf een zogenaamde Friese kop-hals-rompboerderij. (De boerderij behoorde tot circa 1820 tot de bij Burum staande Lulemaborg, die toen is afgebroken.)

Tot rond 800 was de Saksische architectuur regel: één grote hal met een dak op ‘zuilen’, waarin woongedeelte en stal en schuur een geheel vormden (nu nog wel te zien in Drente, Twente en de Achterhoek). De kop-hals-romp kende aanvankelijk geen gangen.

De boerderij hier behoort tot het zogenaamde ‘langsgangtype’; het is een ‘laankhoes’. Dat betekent dat er aan een zijkant van woning en hals een gang loopt. Kop en hals dateren uit 1814; de aangebouwde romp kreeg zijn huidige vorm in 1868; zie gevelsteen boven de baanderdeuren. De schuur van de buren -de koffiebranderij- is gebouwd in 1880, zie gevelsteen boven de baanderdeuren

Naarmate (heren)boeren vanaf medio de 19 de eeuw rijker werden (dankzij de graanteelt – en dat in de tijd dat Ierland verhongerde vanwege totaal mislukte aardappeloogsten), lieten zij hun
boerderijen vanaf ongeveer 1850 zo bouwen dat een (imponerende) voordeur met traptreden toegang gaf tot een gang in het midden en kamers ter weerszijden: een ‘dwaarshoes’.

Voorbeeld? De boerderij aan de weg van Warfhuizen naar Rode Haan na de afslag naar Zuurdijk aan de buitenbocht. Typerend voor déze boerderij (en alle andere ‘dwarsgang’-boerderijen) is dat er géén pad naar de voordeur loopt: het gaat alleen maar om een publieke demonstratie van welvaart. De woning wordt namelijk nog altijd via de hals betreden.

… en naar andere gebouwen en gebouwtjes.

Opvallend is dat in de jaren ’30 in Noord-Groningse heel wat huizen -soms een woongedeelte van een boerderij, diverse elektriciteitshuisjes, de weegbrug aan de rand van Ulrum, een garage in Oldehove enzovoort- gebouwd zijn in de stijl van de Amsterdamse School. Dichtbij kampeerplaats Halve Ambt, aan de noordelijke rand van Warfhuizen (aan de weg naar Wehe-Den Hoorn het laatste huis links), staat daarvan een mooi voorbeeld.

Maren en bochtige wegen

De wijde omgeving wordt doorsneden door tal van watertjes (‘maren’) – dat wat overbleef van de vele slenken in het gebied tussen de Kromme Raken en het Lauwersmeer en dat daarom De Marne is gaan heten. (Die naam kom je vaker tegen. Zo heet de regio waarin Bolsward (Friesland) ligt ook De Marne, net als de (veel rivieren kennende) streek ten noordoosten van Parijs. De naam gaat etymologisch terug op (latijn) ‘mare’: water, zee ).

Wie oog heeft voor het ongewone van al die bochtige weggetjes en wegen in een overigens zo
plat land (waarom loopt er bijna geen weg recht, zoals in de Nederlandse polders?), vindt het misschien interessant om te weten dat het nog steeds de paden over de oeverwallen van de voor-Christelijke en middeleeuwse Waddenzee-kreken zijn, alleen nu dus geasfalteerd.

Door NLBerendsen – Eigen werk, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=115302206
Oeverwallen, wierden

Op de zich over een langere afstand uit strekkende oeverwallen werden ook al voor de jaartelling wierden (in Friesland terpen genaamd) opgeworpen. Daarop  gingen dan boeren annex vissers annex handelaren wonen. Tijdens de -op zich zelden voorkomende- stormvloeden van uitzonderlijke hoogte bleven de bewoners dus droog. Buiten die uitzonderlijke situaties om werd het omringende land gebruikt voor veeteelt en landbouw. Omdat dit nog steeds het geval is in deze noordelijke streken, blijkt dit gebied zich erop te kunnen beroemen dat er bijna drieduizend jaar sprake is van dezelfde bedrijvigheid; daarmee is het ’t oudste gebied in Europa waar dat het geval is. De regio Middag-Humsterland, met Ezinge als grootste dorp, is een door Unesco beschermd gebied. Daar is het landschap niet door verkaveling aangetast. Aan de gedeeltelijk afgegraven wierde Ezinge (9 km hier vandaan) kan men goed zien hoe hoog deze heuvels kunnen zijn. Ook Warfhuizen en het gedeelte dat Burum heet (oorspronkelijk twee dorpjes) zijn op wierden gebouwd. En als je naar Schouwerzijl gaat, loop/rij je over de wierde Schouwen– waar nu nog slechts twee boerderijen en een woning staan.

Kerken en dichtbevolktheid

Elk wierdedorp had/heeft zijn kerk. Het aantal stenen kerken in deze streken was (en is nog steeds) zo hoog dat historici concluderen dat in deMiddeleeuwen in alleen al De Marne zeker ongeveer 5.000 mensen moeten hebben gewoond om de kerken in die regio te kunnen stichten en onderhouden. Een indicatie voor het feit dat dit stukje Noord-Nederland in vergelijking met nu een dichtbevolkte streek was: er woonden toen ongeveer 600.000 mensen in de Nederduitse landen, nu ruim 17 miljoen (en nu in De Marne, dus tussen Zoutkamp en Warfhuizen: 10.000).

Slapers: ‘slapende’ dijken

Al wandelend, fietsend of autorijdend kom je af en toe een ‘slaper’ tegen: een dijk die zijn functie verloren heeft omdat de, door eb en vloed en stormvloeden aanslibbende en dus hoger wordende, gronden werden ingepolderd door een nieuwe dijk verderop aan te leggen. (Zijn in Holland polders vaak droogleggingen van meren en liggen ze laag, hier gaat het om opgeslibd land en liggen ze relatief hoog. Vandaar ook de naam Het Hogeland voor het gehele noorden van de provincie. Naar binnen toe ligt het land lager; delen van de stad Groningen liggen onder NAP.)

Wie uit het zuiden naar Warfhuizen rijdt, rijdt enkele honderden meters vóór de brug over het Reitdiep óver zo’n dijk (tussen twee boerderijen door) en ná de brug in de buurtschap Rode Haan dwars dóór zo’n dijk. In Rode Haan staat naast die dijkdoorgang ook nog een laag houten loodsje, waarin vroeger de balken lagen waarmee men in tijden van hoog water in het Reitdiep de dijkdoorgang afsloot. Je komt ze bij dergelijke (slapers)dijk-doorgravingen vaker tegen.

De dijk op deltaplan-hoogte bij Broek

Over dijken gesproken: de Kerstvloed in 1717 was desastreus voor de kust van West-Friesland tot aan Denemarken. Duizenden mensen verdronken, in het Groningse gedeelte alleen al 2100 mensen.

Slechts bij Den Andel is nog een stukje van die dijk te zien; overal elders was ze weggeslagen. In 1728 lag de nieuwe dijk er, sinds kort tot op deltahoogte verhoogd. Imponerend als je er naar toe rijdt! En bovenop die dijk staand, heb je een wijds uitzicht, waarbij je Schiermonnikoog in het noordwesten en de windmolens bij de Eemshaven in het oosten kunt zien liggen. Je bereikt de dijk via het pad dat vanaf Broek (t.w. van Pieterburen) naar de Waddenzee loopt: de openbare, maar private Dijksterweg, die ter hoogte van een grote boerderij een slagboom kent die vanzelf open en dicht gaat. Schrik dus niet, je mag er kosteloos doorheen.

Reitdiep en Kromme Raken

De Hunze stroomt vanaf Emmen langs de Drentse Hondsrug en door de stad Groningen, en vanaf daar onder de naam Reitdiep naar Zoutkamp. Ze was tot ongeveer 1900 een getijdenrivier: tot in de Stad deden zich dagelijks eb en vloed voor. Ze mondde tot rond 1000 uit bij Pieterburen. Waarschijnlijk door noordwesterstormen is ooit bij Zoutkamp de zee het land ingestroomd; het
water bereikte ten slotte, misschien deels geholpen door graafwerk, begin 11de eeuw het Reitdiep ter hoogte van ongeveer Schouwerzijl.

Aanvankelijk loosde het Reitdiep in Pieterzijl, via een overlaat/keersluis – ‘slag’ genoemd; denk aan plaatsnamen als Groot-Maarslag – in de zee. Na in de buurt van het huidige Schouwerzijl contact gemaakt te hebben met de genoemde Zoutkamp-doorbraak, werd het Reitdiep-water afgevoerd via deze nieuwe en brede route naar Zoutkamp, om aldaar uit te stromen in de voormalige Lauwerszee (nu ingepolderd en het natuurgebied Lauwersmeer omvattend).

De naam Kromme Raken bestaat nu nog voor de voormalige benedenloop van het Reitdiep. Ze loopt langs de kampeerplaats en vindt haar eind in de haven van Pieterburen. Ons met de buren gedeelde steigertje in de Kromme Raken aan het begin van de toerit naar het Halve Ambt is een aanlegplaats voor bootjes en een duikplank voor zwemmers.

Wat Piet Hein met het Reitdiep van doen heeft ….

‘Raken’ in de naam Kromme Raken is het (onjuiste) meervoud van rak. Een rak is een recht gedeelte tussen bochten in een rivier. Niet alleen de huidige Kromme raken, maar het gehele Reitdiep was bochtig. In 1628 liet de stad Groningen een recht kanaal naast het Reitdiep aanleggen ter hoogte van Garnwerd. Ze betaalde dat met geld dat ze als WIC-participant had verkregen (14.500 pond zilver) uit de lading van de door Piet Hein in dat jaar veroverde Spaanse ‘zilvervloot’.
De voormalige loop van het Reitdiep is ter plekke bij gedeelten terug te vinden, het duidelijkst langs de weg van Winsum naar Garnwerd, na de eerste grote bocht.

Hanzeverbond en de ambities van Winsum

In de Hoge Middeleeuwen werd het Hanzeverbond opgericht, dat tot medio de 17 de eeuw bestond. Het is het langst durende internationale verbond tussensteden en stadstaatjes ter wereld geweest. Nederlandse steden als Zutphen, Deventer, Kampen, Groningen waren door langsstromende rivieren verbonden met een zeeroute die zich uitstrekte van Frankrijks westkust (Bordeaux) tot in de Baltische staten. Winsum heeft in de 12e eeuw geprobeerd de positie van de havenstad Groningen onderuit te halen. Haar stadse ambities zijn nog
terug te zien in de compacte plattegrond van het centrum langs het water dat door Winsum/Obergum stroomt.

Stad en Ommeland

In de 14 de eeuw probeerde de Stad de erkenning als stadsstaat (rijkstad, net als Bremen en Hamburg) van de Rooms-Duitse keizer te krijgen. Sinds na Karel de Grote, die rond en na 800 West-Europa voor een groot deel aaneen gesmeed had, het Frankische rijk in drie keizerrijken opgedeeld werd, vielen Groningen en Drente in het Rooms-Duitse gedeelte. (‘Rooms’, omdat het Duitse rijk zich, via Karel de Grote, als de opvolger van het Romeinse Rijk zag). Die erkenning als stadstaat bleef weliswaar uit, maar uit het wapen van de stad kun je nog zien dat Groningen zich Duits voelde: waar alle huidige Nederlandse provincies en belangrijke steden een leeuw als wapensymbool kennen, is dat van Groningen een adelaar. Overigens: de groen-witte kleuren in de provincievlag herinneren aan het groen-witte wapenveld en de wit-groen-witte stadsvlag, waarin de wapenkleuren van Aken zich herhalen. Aken (Aachen) was in Karels
tijd – eerste helft 9 de eeuw dus – de hoofdplaats van zijn reizende hof. Om de vijf jaar kwam Karel overal in zijn rijk (o.m. om recht te spreken); ook in Groningen. Deze stad was toen dus een palts, een rustplaats voor het rondreizende keizerlijk hof.

Dat het provinciewapen ook pompebladen (pompeblêd) bevat, herinnert daaraan dat in deze streken tot in de 15 de eeuw Fries werd gesproken. Wel moeten er al in de vroege Middeleeuwen Saksische enclaves zijn geweest, zoals af te leiden is uit plaatsnamen als Saaxum, Saaxumhuizen, Lutjesaaxum. Door de toenemende overheersing van de Stad over de zogenaamde Ommelanden, is het Fries, vooral omdat alle ambtelijke stukken steeds meer in het (Saksische) Gronings geschreven werden, gaande de 14de eeuw totaal verdwenen. (De stad Groningen is ontstaan uit drie aan elkaar grenzende Drentse, dus Saksische brinkdorpen; de brinken leven nog voort in de op een rij gelegen Vismarkt, Grote Markt, Martinikerkhof.) Alleen in het Westerkwartierse dialect treft men nog frisismen aan.

Het Reitdiep vormt nog steeds een vrijwel perfecte taalgrens tussen twee Groningse (sub)dialecten: het Westerkwartiers en het Hogelands. Een van de klank-kenmerkern is dat in het laatste dialect de ‘u’ als ‘oe’ wordt uitgesproken, in het Westerkwartiers als ‘uu’. Ons erf behoort dus bij het dorp Waarfhoezen.

Extra weetje: ‘waarf’ = warf, en verwant aan het Duitse woord ‘warft’ voor wierde (waarvoor in deze omgeving . Namen waarin de betekenis van wierde/war(f)t (soms werf(t)) doorklinkt, zijn o.a. in Groningen: Warffum, Warfhuizen, Aduard, Usquert, in Friesland: Bolsward, Leeuwarden. (NB. De uitgang ‘um’ komt van ‘heim’, ‘heem’ = huis Het achtervoegsel ‘um’ staat in de provincie voor ‘heim(e)’ en betekent huis (huizen); je treft het in veel plaatsnamen aan (Obergum (nu deel van Winsum), Warffum, Loppersum, Ulrum. Maar ook in andere Saksische plaatsnamen: Arnhem, Doetinchem).

Abelstok, Klein Maarslag, het Lijkenlaantje en goede wijn

Wanneer je een wandeling zou willen maken langs de Kromme Raken naar het noorden, dan loop je na 1,5 km langs een bos dat Abelstok heet. Staatsbosbeheer onderhoudt deze voormalige fruitkwekerij, die nadat de kweker ermee ophield in een ruig bos is veranderd.

Het beheer is erop gericht de natuur zoveel mogelijk haar gang te laten gaan. Wil je door het bos lopen, dan is het dragen van laarzen aan te bevelen. In de herfst rapen dorpelingen uit de buurt de nog steeds goed eet- en verwerkbare gevallen appels, afkomstig van duidelijk oude, knoestige fruitbomen. Ook peren zijn er te vinden. Als je erop let, kun je midden in het westelijke deel van het bos drie heel hoge Italiaanse populieren ontdekken

De naam van het ‘oerbos-in-wording’ herinnert aan Abels stok: ooit een stok in de Kromme Raken, waar deze een voorde bevatte en waar je dus (weliswaar met natte voeten) de rivier kon oversteken. Abel was in de dertiende eeuw een abt van het voormalige, westelijker gelegen Oldeklooster. Vanuit Mensingeweer kon je via die voorde dus de weg richting dat klooster vervolgen.

Loop je door het bos (via de ene of de andere ingang), dan kun je op de zuid-oostelijke hoek (bij een reusachtige picknickbank) een weg vervolgen die tussen de akkers door naar een boerderij leidt. Rechts van die boerderij tref je dan het kerkhofje aan, te midden waarvan tot 1811 een kerk heeft gestaan (waar inwoners uit Groot Maarslag en Mensingeweer kerkten). De fundering van de muren van die kerk is met behulp van stenen aangegeven. De begraafplaats ligt boven op een voor-christelijke begraafplaats. De kleine wierde waarop de begraafplaats ligt, is dus al knap oud; immers: eind achtste eeuw was deze streek al gekerstend.

Loop je van de begraafplaats weg langs de geasfalteerde weg, dus in oostelijke richting langs de boerderij, dan kun je die na enkele honderden meters verlaten via het Lijkenlaantje. Ter weerszijden van dit charmante paadje staan mooie, oude knoestige elzen, tot aan de wierde Groot Maarslag. Het pad heet zo omdat men in vroegere eeuwen de overledenen uit dat dorpje via het Lijkenlaantje ten gave bracht op het kerkhofje. Aan weerszijde van de wierde Groot Maarslag tref je een wijnbouwer; de twee soorten wijn die daar geproduceerd worden smaken opperbest.

Jan Dirk Imelman

zie ook Halfambt op wikipedia